'थर्ड मॅन एक्सपिरियन्स': संकटाच्या क्षणी सोबत करणारा तो 'अदृश्य' सोबती कोण?

आपल्या आयुष्यात कधी ना कधी आपण अशा कथा ऐकतो ज्यावर विश्वास ठेवणं कठीण असतं, पण त्या नाकारताही येत नाहीत. अशीच एक रहस्यमयी संकल्पना म्हणजे 'थर्ड मॅन एक्सपिरियन्स' (Third Man Experience). जेव्हा माणूस मृत्यूच्या दारात असतो, निसर्गाच्या कोपाशी झुंज देत असतो किंवा अत्यंत थकलेला आणि एकटा असतो, तेव्हा त्याला अचानक आपल्या बाजूला कोणातरी एका 'अदृश्य' व्यक्तीची जाणीव होते. ही व्यक्ती त्याला घाबरवत नाही, तर उलट धीर देते आणि संकटातून बाहेर पडायला मदत करते.

१. या संकल्पनेची सुरुवात आणि अर्नेस्ट शॅकल्टन यांचा अनुभव

या 'थर्ड मॅन' या शब्दाची चर्चा प्रामुख्याने प्रसिद्ध ब्रिटिश शोधक अर्नेस्ट शॅकल्टन (Ernest Shackleton) यांच्या १९१४ च्या अंटार्क्टिका मोहिमेनंतर सुरू झाली. त्यांची बोट बर्फात अडकून फुटली होती आणि आपल्या सहकाऱ्यांचे प्राण वाचवण्यासाठी शॅकल्टन दोन सहकाऱ्यांसह मैलोन्मैल बर्फातून चालत प्रवास करत होते.

नंतर आपल्या 'South' या पुस्तकात त्यांनी लिहिलं की, त्या कठीण प्रवासात त्यांना सतत असं जाणवत होतं की त्यांच्यासोबत तीन नाही, तर चार लोक चालत आहेत. त्यांच्या दोन सहकाऱ्यांनाही तसंच वाटत होतं. तो 'चौथा माणूस' त्यांना मार्ग दाखवत होता आणि त्यांच्या मनातली भीती घालवत होता. कवी टी.एस. इलियट यांनी त्यांच्या 'The Waste Land' या कवितेत या घटनेचा उल्लेख केला, तिथूनच 'थर्ड मॅन' हे नाव प्रसिद्ध झालं.

२. केवळ शॅकल्टनच नाही, अनेकांचे हेच अनुभव

हा अनुभव केवळ शॅकल्टन पुरता मर्यादित नाही. इतिहासात अशा अनेक घटना आहेत:

• गिर्यारोहक (Mountaineers): जगातील सर्वोच्च शिखरे सर करणाऱ्या अनेक गिर्यारोहकांनी अशा प्रकारचा अनुभव सांगितला आहे. जेव्हा ऑक्सिजनची कमतरता असते आणि शरीर साथ सोडत असतं, तेव्हा कुणीतरी सोबत असल्याचा भास त्यांना होतो. प्रसिद्ध गिर्यारोहक रेनहोल्ड मेसनर यांनीही नंगा पर्वत सर करताना त्यांना एका अदृश्य सोबत्याची जाणीव झाल्याचं मान्य केलं आहे.

• ९/११ चे वाचलेले लोक: वर्ल्ड ट्रेड सेंटरवरील हल्ल्याच्या वेळी इमारतीत अडकलेल्या काही लोकांनी सांगितलं की, जेव्हा धूर आणि आगीमुळे त्यांना रस्ता सापडत नव्हता, तेव्हा एका 'अदृश्य व्यक्तीने' किंवा 'सावलीने' त्यांना बाहेर पडण्याचा रस्ता दाखवला.

• दर्यावर्दी आणि अंतराळवीर: एकाकी प्रवासात जेव्हा मानसिक ताण शिगेला पोहोचतो, तेव्हा हा अनुभव येतो.

३. विज्ञानाचे काय म्हणणे आहे? (The Scientific View)

अनेकांसाठी ही एक 'दैवी शक्ती' किंवा 'देवदूत' असू शकतो, पण शास्त्रज्ञ याला वेगळ्या नजरेने पाहतात. मानसशास्त्र आणि न्यूरोसायन्समध्ये याला 'फेल्ट प्रेझेन्स' (Felt Presence) असं म्हणतात.

शास्त्रज्ञांच्या मते, जेव्हा मानवी मेंदूवर टोकाचा ताण येतो, शरीर अन्नावाचून किंवा झोपेवाचून व्याकुळ असतं, तेव्हा मेंदूचे काही भाग विचित्र पद्धतीने काम करू लागतात. विशेषतः आपल्या मेंदूचा 'टेम्पोरो-पॅरिएटल जंक्शन' (TPJ) हा भाग, जो आपली स्वतःची शरीराची जाणीव ठेवतो, तो गोंधळतो. अशा वेळी मेंदूला वाटतं की आपल्या शरीराबाहेर दुसरं कोणीतरी उभं आहे.

हा एक प्रकारचा 'सर्व्हायव्हल मेकॅनिझम' (Survival Mechanism) असू शकतो. जेव्हा माणूस पूर्णपणे हार मानतो, तेव्हा त्याचा मेंदूच अशा प्रकारची एक 'आभासी आकृती' निर्माण करतो जी त्याला जगण्यासाठी प्रोत्साहन देते.

४. मानसशास्त्र आणि मानवी जिद्द

मानसशास्त्रज्ञ म्हणतात की, एकाकीपणा (Isolation) आणि भीती या दोन गोष्टी माणसाला भ्रमिष्ट करू शकतात. पण 'थर्ड मॅन एक्सपिरियन्स'चे वैशिष्ट्य हे आहे की, हा अनुभव नकारात्मक नसून सकारात्मक असतो. तो व्यक्तीला वाचवण्यासाठी येतो. काही लोकांच्या मते, ही आपल्या सुप्त मनाची (Subconscious Mind) ताकद आहे. जेव्हा आपलं जागृत मन थकलेलं असतं, तेव्हा सुप्त मन एका मित्राच्या रूपात समोर उभं राहतं आणि आपल्याला पुढे जाण्याची प्रेरणा देतं.

५. अध्यात्म की केवळ भास?

अनेक श्रद्धावान लोक याला 'पालक देवदूत' (Guardian Angel) मानतात. संकटात सापडलेल्या भक्ताला वाचवण्यासाठी ईश्वर कोणालातरी पाठवतो, अशी त्यांची धारणा असते. विज्ञान याला मेंदूचा खेळ म्हणत असलं, तरी ज्या लोकांनी हे अनुभवलं आहे, त्यांच्यासाठी ती जाणीव १००% खरी होती. त्या अदृश्य साथीदाराने दिलेली माहिती किंवा रस्ता अनेकदा तांत्रिकदृष्ट्या अचूक निघाला आहे, हे विज्ञानासाठी आजही एक कोडेच आहे.

निष्कर्ष

'थर्ड मॅन एक्सपिरियन्स' हे मानवी मनाच्या अफाट शक्तीचं प्रतीक आहे. मग तो मेंदूचा रासायनिक लोचा असो किंवा एखादी दैवी शक्ती, एक गोष्ट नक्की की मानवी जीवनात 'आशा' ही सर्वात मोठी शक्ती आहे. जेव्हा आपण सर्व मार्ग बंद झाले असं मानतो, तेव्हा आपल्या आतूनच किंवा बाहेरून आपल्याला एक असा हात मिळतो जो आपल्याला मृत्यूच्या दाढेतून बाहेर काढतो.

कदाचित आपण कधीच एकटे नसतो!

---

तुम्हाला काय वाटतं? हा मेंदूचा भ्रम आहे की खरंच कोणती अदृश्य शक्ती आपल्याला मदत करते? तुमच्या प्रतिक्रिया कमेंट्समध्ये नक्की कळवा!