आपल्या संस्कृतीत 'आई-वडील हे देवाचे रूप असतात' असे मानले जाते. पालकांनी मुलांसाठी केलेले त्याग अमूल्य असतात, यात शंकाच नाही. पण कधीकधी याच नात्यात एक अशी बाजू असते जी वरून खूप 'शिस्तप्रिय' किंवा 'प्रेमळ' दिसते, पण आतून ती मुलांचे मानसिक खच्चीकरण करत असते. यालाच मानसशास्त्राच्या भाषेत 'नार्सिस्टिक पेरेंटिंग' (Narcissistic Parenting) असे म्हणतात.
'नार्सिस्टिक' पालक म्हणजे नेमके कोण?
नार्सिस्टिक किंवा स्वमग्न पालक म्हणजे अशी व्यक्ती, ज्यांना स्वतःच्या
प्रतिमेची आणि गरजांची मुलांच्या भावनांपेक्षा जास्त काळजी असते. अशा पालकांसाठी
मुले ही स्वतंत्र व्यक्ती नसून, त्यांच्या स्वतःच्या इच्छा पूर्ण करण्याचे एक 'साधन' किंवा
समाजासमोर मिरवण्याची एक 'वस्तू' असतात.
जर तुम्ही अशा वातावरणात वाढला असाल जिथे तुम्हाला सतत 'कमी' असल्यासारखे वाटले असेल,
तर हा लेख
तुमच्यासाठी आहे.
अशी ओळखा 'नार्सिस्टिक' पालकांची लक्षणे:
१. अटींवर आधारित प्रेम (Conditional Love): हे पालक
मुलांवर तेव्हाच प्रेम करतात जेव्हा मुले त्यांच्या मनाप्रमाणे वागतात. "तू
परीक्षेत पहिला आलास तरच मला तुझा अभिमान वाटेल" किंवा "तू आमच्या
आवडीच्या व्यक्तीशी लग्न केले तरच तू आमचा मुलगा/मुलगी आहेस," अशा अटी
त्यांच्या प्रेमात असतात.
२. मुलांच्या यशाचे श्रेय स्वतःकडे घेणे: मुलगा डॉक्टर झाला की हे पालक त्याचे कौतुक करण्याऐवजी, "मी किती कष्ट
केले म्हणून तो इथपर्यंत पोहोचला" असे सांगण्यात धन्यता मानतात. मुलांचे यश
ही त्यांच्यासाठी स्वतःची कॉलर ताठ करण्याची संधी असते.
३. 'गॅसलाइटिंग' (Gaslighting) करणे: जेव्हा मुले आपल्या जखमांविषयी बोलू लागतात, तेव्हा हे पालक त्यांनाच
दोषी ठरवतात. "तू खूप हळवा/हळवी आहेस," "असं कधी झालंच नव्हतं,"
किंवा "मी
तुझ्यासाठी इतकं केलं आणि तू उलट मलाच बोलतोयस?" असे म्हणून ते मुलांच्या
भावनांना खोटे ठरवतात.
४. सीमांचा अभाव (No Boundaries): अशा पालकांना
वाटते की मुलांच्या खाजगी आयुष्यात डोकावण्याचा त्यांना पूर्ण अधिकार आहे. मुलांचे
फोन तपासणे, त्यांच्या मित्रांवर नियंत्रण ठेवणे किंवा त्यांच्या प्रौढ आयुष्यातील
निर्णयांत जबरदस्तीने हस्तक्षेप करणे, ही यांची ओळख आहे.
५. भावनिक ब्लॅकमेलिंग: "मी तुझ्यासाठी माझं आयुष्य
संपवलं," "तुझ्यामुळेच मला हा आजार झाला," अशी वाक्ये वापरून
मुलांमध्ये अपराधीपणाची (Guilt) भावना निर्माण करणे हा यांचा आवडता छंद असतो.
मुलांवर होणारा गंभीर परिणाम
नार्सिस्टिक पालकांच्या सावलीत वाढलेल्या मुलांच्या मनावर खोल जखमा होतात,
ज्या मोठेपणी
खालील स्वरूपात दिसतात:
- कमी
आत्मविश्वास: "मी काहीच बरोबर करू शकत नाही," ही भावना
मनात घर करून राहते.
- सतत
इतरांना खुश करण्याचा प्रयत्न (People Pleasing): लहानपणापासून
पालकांचा राग टाळण्यासाठी तडजोड केल्यामुळे, ही मुले
मोठेपणी इतरांना 'नाही' म्हणू शकत नाहीत.
- नात्यांमध्ये
असुरक्षितता: ज्यांना
घरातून सुरक्षित प्रेम मिळाले नाही, त्यांना बाहेरच्या जगात कोणावरही विश्वास
ठेवणे कठीण जाते.
यातून बाहेर कसे पडायचे? (Healing Journey)
तुमचे पालक नार्सिस्टिक आहेत हे स्वीकारणे खूप वेदनादायक असते. पण स्वतःच्या
मानसिक आरोग्यासाठी खालील गोष्टी करणे आवश्यक आहे:
१. स्वीकार करा (Acceptance): हे समजून घ्या की तुमच्या
पालकांचे वागणे ही त्यांची समस्या आहे, तुमची चूक नाही. तुम्ही त्यांना बदलू शकत नाही,
पण स्वतःला
सावरू शकता.
२. सीमा आखून घ्या (Set Boundaries): तुमच्या खाजगी
आयुष्यात किती हस्तक्षेप होऊ द्यायचा, हे ठरवण्याचा तुम्हाला अधिकार आहे. गरज पडल्यास
थोडा दुरावा (Low Contact) ठेवणे चुकीचे नाही.
३. स्वतःची काळजी घ्या (Self-Care): वर्षानुवर्षे दुसऱ्यांच्या
अपेक्षांचे ओझे वाहून तुम्ही थकला असाल. आता स्वतःच्या आवडीनिवडी आणि गरजांना
प्राधान्य द्या.
४. तज्ज्ञांची मदत घ्या: अशा मानसिक
त्रासातून बाहेर पडण्यासाठी मानसोपचार तज्ज्ञांचा किंवा समुपदेशकांचा सल्ला घेणे
अत्यंत फायदेशीर ठरते.
शेवटी एक लक्षात ठेवा... तुम्ही तुमच्या
पालकांचे 'प्रकल्प' नाही आहात. तुम्ही एक स्वतंत्र, मौल्यवान आणि सुंदर व्यक्ती आहात. पालकांचा
सन्मान करणे वेगळे आणि त्यांच्या मानसिक छळाला 'संस्कार' समजून सहन करणे
वेगळे. स्वतःच्या मनाला शांतता देण्याचा निर्णय आजच घ्या.
तुम्हालाही असा काही अनुभव आला आहे का? किंवा तुमच्या
ओळखीत कोणी अशा परिस्थितीतून जात आहे का? कमेंट्समध्ये नक्की सांगा
आणि हा लेख शेअर करून कोणा एकाला धीर द्या.
धन्यवाद
अश्विनीकुमार
समुपदेशक
८०८०२१८७९७
विना औषधी उपचार
ग्रांड मास्टर रेकी हीलर, संमोहन, आकर्षणाचा सिद्धांत, ध्यान साधना, अध्यात्म आणि
अलौकिक उपाय व उपचार
Comments
Post a Comment