गोंधळाचे व्यसन — काही लोक शांत जीवनाला का घाबरतात?

काही लोक केवळ तणावाखाली नसतात, त्यांना तणावाचे व्यसन असते.

हे बाहेरून नेहमीच स्पष्ट दिसत नाही. अशा व्यक्ती कष्टकरी, जबाबदार, उत्साही किंवा भावनिकदृष्ट्या सक्रिय वाटू शकतात. ते नेहमीच काहीतरी महत्त्वाचे हाताळत असल्याचे दिसतात. त्यांच्या आयुष्यात नेहमीच काहीतरी संकट, संघर्ष, गैरसमज किंवा एखादी तातडीची भावनिक आग विझवण्याचे काम सुरू असते.

पण या पद्धतीच्या मागे काहीतरी सखोल घडत असते.

काही लोकांना तणाव आणि गोंधळाची इतकी सवय झालेली असते की शांतता त्यांना अनोळखी वाटते. शरीरात 'ॲड्रेनालाईन'चा संचार झाल्याशिवाय त्यांना सामान्य वाटत नाही. त्यांना स्वतःचा उपयोग असल्याचे किंवा स्वतःचे अस्तित्व असल्याचे जाणवत नाही. त्यांना शांतता सुखद वाटण्याऐवजी रिकामी, असुरक्षित, कंटाळवाणी किंवा भीतीदायक वाटते.

येथूनच खरी समस्या सुरू होते.

सतत नाटकीय घडामोडींमध्ये राहणाऱ्या अनेक लोकांना प्रत्यक्षात सल्ला किंवा उपाय नको असतो. त्यांना एक 'हक्काचा प्रेक्षक' हवा असतो. त्यांना कोणीतरी ऐकून घेणारे, प्रतिसाद देणारे, सांत्वन करणारे आणि भावनिक साथ देणारे हवे असते, जेणेकरून ते आपली तीच तीच वागणूक चालू ठेवू शकतील. उपाय शोधणे म्हणजे बदल करणे, आणि बदलासाठी आत्मचिंतनाची गरज असते. नेमकी हीच गोष्ट अशा लोकांना टाळायची असते.

आत्मचिंतन सोपे नसते. ते आपल्याला अस्वस्थ करणारे प्रश्न विचारायला भाग पाडते:

• जेव्हा हाताळायला कोणतेही संकट नसते, तेव्हा मी कोण आहे?

• माझी नैसर्गिक ताकद काय आहे?

• मी खरोखर कोणत्या मूल्यांनुसार जगतो?

• मी तीच तीच भावनिक वर्तणूक पुन्हा पुन्हा का करतो?

• माझी इच्छा आणि माझी वास्तविकता यातील दरी काय आहे?

• माझ्या जीवनाचा उद्देश काय आहे?

हे प्रश्न लोकांना घाबरवतात कारण ते सर्व विचलित करणाऱ्या गोष्टी दूर करतात. आवाज लोकांना व्यस्त ठेवतो. नाट्यमय घडामोडी त्यांना गुंतवून ठेवतात. संघर्षामुळे लोकांना बाहेरच्या गोष्टींना दोष द्यायला संधी मिळते. पण शांतता मात्र बोट स्वतःकडे दाखवते.

अनेकांसाठी हे वर्तन बालपणापासून सुरू होते. जर एखादी व्यक्ती भावनिक चढ-उतार, राग, भीती किंवा अनिश्चिततेने भरलेल्या घरात वाढली असेल, तर त्यांच्या मज्जासंस्थेला (Nervous system) त्या तीव्रतेचीच सवय होते. त्यांच्यासाठी शांतता कधीच परिचयाची नसल्याने ती सुरक्षित वाटत नाही. घरातील भावनिक भाषाच गोंधळाची असल्याने शांतता त्यांना विचित्र वाटते.

म्हणूनच, आयुष्यात नंतर तेच ते गोंधळ पुन्हा निर्माण करतात. हे नेहमीच जाणीवपूर्वक किंवा वाईट हेतूने केले जाते असे नाही. पण ते ओळखीचे वाटते म्हणून ते तसे वागतात. यामुळे त्यांना एक भूमिका मिळते, एक ओळख मिळते. संकटं झेलून, व्यवस्थापन करून किंवा सहन करून त्यांना स्वतःची किंमत सिद्ध करता येते.

यालाच 'संकट ओळख' (Crisis Identity) म्हणतात.

जोपर्यंत काहीतरी विस्कळीत होत नाही, तोपर्यंत अशा व्यक्तीला स्वतःचे महत्त्व जाणवत नाही. जोपर्यंत ते दबावाखाली नसतात, तोपर्यंत त्यांना आपण कार्यक्षम आहोत असे वाटत नाही. भावनिक तीव्रता असल्याशिवाय त्यांना जिवंत वाटत नाही. मग 'इमर्जन्सी मोड' मध्ये राहणे हाच त्यांचा स्वभाव बनतो.

पण हा 'इमर्जन्सी मोड' खरी ताकद नाही. ती कार्यक्षमतेच्या नावाखाली लपवलेली प्रचंड थकलेली अवस्था आहे.

शोकांतिका अशी आहे की ही माणसे वाईट नसतात. काही जण खरोखर कष्टकरी आणि चांगल्या मनाचे असतात. त्यांनी कठीण परिस्थितीचा सामना केलेला असतो. त्यांना भावनिक स्थिरता कधी शिकवलीच गेलेली नसते. पण म्हणून, स्वतः जखमी आहात याचा अर्थ असा नाही की तुम्ही इतरांनाही तुमच्या वादळात ओढून घ्यावे.

येथेच मर्यादा (Boundaries) निश्चित करणे आवश्यक ठरते.

तुम्ही एखाद्या व्यक्तीबद्दल सहानुभूती बाळगू शकता, पण त्यांच्या भावनिक कचऱ्याचे डम्पिंग ग्राऊंड बनण्याची गरज नाही. स्वतःची शांती न गमावता तुम्ही त्यांच्या वेदना समजू शकता. त्यांनी निर्माण केलेल्या प्रत्येक संकटात सामील न होताही तुम्ही त्यांची काळजी घेऊ शकता.

कारण काही लोक केवळ गोंधळात जगत नाहीत, तर ते इतरांनाही त्यात ओढतात.

ते त्यांचा तणाव तुमचा बनवतात. त्यांचा गोंधळ तुमची द्विधा मनःस्थिती बनतो. त्यांची भावनिक अस्थिरता ही तुमची जबाबदारी बनू लागते. आणि हळूहळू तुमचे स्वतःचे आयुष्य जड होऊ लागते. तुमची ऊर्जा कमी होते, स्पष्टता नाहीशी होते आणि तुमच्या शांततेची जागा त्यांचा गोंधळ घेतो.

तुमचे स्वतःचे स्वातंत्र्य टिकवून ठेवण्यासाठी, जे लोक तुम्हाला सतत निराशेच्या गर्तेत ओढतात, त्यांच्यापासून दूर व्हायला शिका. याचा अर्थ नेहमीच तिरस्कार किंवा क्रूरता असा होत नाही. कधीकधी याचा अर्थ फक्त अंतर राखणे असा असतो. कधीकधी शांत राहणे, तर कधी पुन्हा पुन्हा होणाऱ्या नाटकात सामील होण्यास नकार देणे. कधीकधी अशा लोकांशी संबंध तोडणे जे स्वतःमध्ये सुधारणा करण्यास नकार देतात.

शांत जीवनासाठी शिस्तीची आणि धैर्याची गरज असते.

अनेकांना वेग मंदावणे अस्वस्थ करते. ते स्वतःसोबत एकटे बसू शकत नाहीत. ते विचलित करणाऱ्या गोष्टींशिवाय वेळ घालवू शकत नाहीत. जसे जीवन शांत होते, तसे त्यांचे मन वर्षानुवर्षे टाळलेले प्रश्न विचारायला लागते.

आणि मग ते पुन्हा गोंधळाकडे धाव घेतात.

पण शरीराला सत्य ठाऊक असते. शरीराला मोकळी जागा, विश्रांती, श्वास आणि स्तब्धता हवी असते. मन विरोध करेल, पण अंतर्मनाला ठाऊक असते की सततचा तणाव म्हणजे जगणे नाही, ते केवळ तग धरून राहणे आहे.

संथ आयुष्य हे कमकुवत आयुष्य नाही. तो आळस नाही किंवा महत्त्वाकांक्षेचा अभावही नाही. संथ जीवन हे अधिक सजग जीवन आहे. हे असे आयुष्य आहे जिथे तुम्ही 'घाई' आणि 'महत्त्व' यातील फरक ओळखता. जिथे तुम्ही थकून जाऊन स्वतःची किंमत सिद्ध करणे थांबवता. जिथे तुम्ही संकट निवारण्याचे नाटक थांबवून आंतरिक स्थिरता निर्माण करण्यास सुरुवात करता.

हा बदल व्हायला वेळ लागतो. तुम्ही कधीकधी अपयशी व्हाल. पुन्हा जुन्या सवयींकडे वळाल. पुन्हा गोंधळात ओढले जाल. पण जर तुम्ही वारंवार शांततेची निवड केलीत, तर शेवटी तुमची मज्जासंस्था या नवीन शांततेलाच स्वीकारते.

आणि एकदा का तुम्हाला खऱ्या शांततेची चव लागली, की तुम्हाला तुमच्या जुन्या गोंधळलेल्या स्वरूपाकडे परत जावेसे वाटणार नाही.

कारण शांतता म्हणजे रिकामेपणा नाही, शांतता म्हणजे स्पष्टता आहे.

गोंधळामुळे कदाचित तुम्हाला तुमची गरज असल्याचे वाटेल, पण शांतता तुम्हाला तुम्ही खरोखर कोण आहात हे समजून घेण्यास मदत करते. तणाव तुम्हाला 'ॲड्रेनालाईन' देईल, पण स्तब्धता तुम्हाला सत्य देईल. नाटकीपणामुळे तुम्हाला लोकांची सोबत मिळेल, पण आत्मचिंतनामुळे तुम्हाला योग्य दिशा मिळेल.

खरे ध्येय केवळ गोंधळलेल्या लोकांपासून दूर राहणे हे नाही.

खरे ध्येय स्वतः तसे बनणे थांबवणे हे आहे.